projekt Orli Dom


Andrzej-Ludwik Włoszczyński

Tymczasowe godło z 1919 r.

29 marca 2017

Środowiska patriotyczno-narodowe podnoszą co czas jakiś potrzebę przywrócenia pierwszego ustawowego herbu II Rzeczypospolitej, z roku 1919. Ta ich przemożna chęć zmiany herbu na, jak to określają „lepszy i bardziej prawidłowy” skłoniła mnie do małego sprostowania. Pozornie wszystko się zgadza, tyle, że się nie do końca zgadza. Zacznijmy od cytatu z artykułu historyka Tomasza Pietrasa pt. „Z Orłem Białym poprzez wieki. Cz. 4: Spory o orła i koronę w XIX i XX wieku”:

„[...]  rząd zgłosił do Sejmu Ustawodawczego wniosek w sprawie godeł i barw narodowych. 1 sierpnia 1919 roku Sejm przyjął ten projekt w ustawie o godłach i barwach Rzeczpospolitej Polskiej. Postanowiono, że Polska po 123 latach niewoli miała odzyskać godło podobne do tego, które straciła w okresie rozbiorów. Główną inspiracją dla projektantów pierwszego herbu państwowego odrodzonej Rzeczpospolitej z 1919 roku został więc wcale nie orzeł piastowski czy renesansowy, ale klasycystyczny z 2. połowy XVIII wieku.

godło z 1919

Oficjalny herb II Rzeczpospolitej z orłem wzorowanym na klasycystycznym (1919)

[...]  Klasycystycznego w swej formie orła umieszczono na ahistorycznej, nowożytnej, francuskiej tarczy. Przyjętą ustawę i wzór orła traktowano jednak jako tymczasowe, gdyż trwały jeszcze walki o granice, a ostateczne rozstrzygnięcie miała przynieść konstytucja RP, w praktyce wzór ten miał jednak obowiązywać aż do 1927 roku. Projekt Orła Białego z 1919 roku nie był zbyt udany pod względem plastycznym i heraldycznym, wytykano mu m.in. zbyt naturalistyczny, „falbaniasty” rysunek upierzenia orła, nieco przyciężką i mało subtelną formę graficzną niezgodną z duchem czasu, przezywano go gęsią…”

W artykule mamy kilka niedopowiedzeń. Zacznijmy od stwierdzenia „1 sierpnia 1919 roku Sejm przyjął ten projekt w ustawie o godłach i barwach Rzeczpospolitej Polskiej. „ (mowa o herbie), które jest nieprawdziwe częściowo. Dlaczego tak twierdzę? Ano zajrzyjmy do wspomnianej Ustawy z dnia 1 sierpnia 1919 r. o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej i poczytajmy co przyjęto.

„Art. 1. Dopóki nie zostaną ustalone granice Państwa Polskiego i dopóki konstytucja nie określi godeł, barw państwowych, jak i tytułów urzędów i instytucji państwowych, urzędy Rzeczypospolitej używać winny godeł i barw według załączonych wzorów:

1. Herbu Rzeczypospolitej.

Za herb Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się znak orła białego z głową zwróconą w prawo (dla patrzącego w lewo), ze skrzydłami wzniesionemi do góry, ze złotymi szponami, koroną i dziobem w czerwonem polu prostokątnem (wzór No 1).

Szczegółowy rysunek orła państwowego ustali Rada Ministrów na wniosek Ministra Sztuki i Kultury.”

Ustawa jasno stawia sprawę tymczasowości herbu. Jeśli  przyjrzeć się skanom tejże ustawy z załącznikami, to ze zdumieniem odkrywamy… brak jakiejkolwiek prezentacji wzoru herbu. Po prostu nie ma. Ale jest to także zrozumiałe skoro „Szczegółowy rysunek orła państwowego ustali Rada Ministrów na wniosek Ministra Sztuki i Kultury.”. Zatem wyżej prezentowany obrazek z herbem II Rzeczypospolitej (1919) trudno nazwać oficjalnym herbem. Łatwo to sprawdzić zaglądając do ustawy z 1919 r. w zasobach Sejmu (Internetowy System Aktów Prawnych). Proszę zwrócić uwagę na załączniki z flagami z herbem: nr 4, 5, 7a, bo to jedyne miejsca gdzie pojawia się heraldyczny orzeł lub herb.

Potwierdza ten fakt tymczasowości również dr. Jerzy Wrona w artykule „Najnowsze dzieje symboli państwowych i narodowych polski”:

„Ogłoszony w lipcu 1919 r. konkurs na rysunek herbu państwa nie przyniósł oczekiwanych rezultatów [10]. W tej sytuacji, do czasu uchwalenia konstytucji, Sejm w dniu 1 sierpnia 1919 r. przyjął tymczasowy wzór herbu Rzeczypospolitej Polskiej [11]. Przedstawiał on w czerwonym polu tarczy Orła Białego w złotej koronie zwieńczonej krzyżem, ze złotym dziobem i złotymi szponami. Tekstowi ustawy towarzyszył jedynie wzór pieczęci Rzeczypospolitej, na której orzeł był identyczny do orła herbowego [12]. Orzeł ten, choć nawiązywał w rysunku do klasycystycznego orła Rzeczypospolitej z końca XVIII w., był mało udany artystycznie i od samego początku jego postać wywoływała głosy krytyki.

[10] Orzeł Biały. Godło państwa polskiego, opr. M. Woźniakowa, Warszawa, Wydawnictwo Sejmowe, 1995.
[11] Dziennik Ustaw RP, nr 69 z 28 VIII 1919 r., poz. 416.
[12] Ustawa nie ustaliła szczegółów rysunku orła państwowego, oczekując w tej kwestii wniosków Ministerstwa Sztuki i Kultury (M. Opałek, Białe Orły. Rzecz o godle i barwach państwa polskiego, Nakł. Red. „W obronie Ojczyzny”, Lwów 1921, s. 20).”

Żeby było śmieszniej, mało kto wie o takim oto fakcie:

„Pierwszym urzędowym godłem Polski stał się jednak orzeł bez korony, ponieważ krótkotrwały (XI 1918 – I 1919) rząd Jędrzeja Moraczewskiego, składający się głównie z socjalistów i radykalizujących ludowców, dyrektywą ministra spraw wewnętrznych Stanisława Thugutta, próbował wprowadzić orła bez korony.” dr. Jerzy Wrona w artykule „Najnowsze dzieje symboli państwowych i narodowych polski”.

Dyrektywa ministra spraw wewnętrznych Stanisława Thugutta brzmiała tak:

„”Państwo polskie na mocy reskryptu obywatela Naczelnika Państwa do obywatela Ignacego Daszyńskiego z dnia 14-go listopada 1918 i późniejszych ustaw otrzymało ustrój republikański. W konsekwencji pociąga to za sobą drobną zmianę w herbie państwa, mianowicie: usunięcie z nad głowy Orła Białego korony królewskiej. Zgodnie z opinią rady ministrów polecam z pieczęci usunąć rzeczoną koronę.” za niezlomni.com

Cytowana wyżej dyrektywa wywołała burzę i w efekcie nie weszła w życie, ale pokazuje ówczesne podejście do korony na głowie orła.

A skoro jesteśmy przy tymczasowości. Dopiero w roku 1921 ukazała się broszura Ministerstwa Spraw Wojskowych, opracowana przez Stanisława Łozę pt. „Godło i barwy Rzeczypospolitej Polskiej” z barwnymi  rysunkami według projektów Zygmunta Czaykowskiego. Trudno jednakowoż traktować tę broszurę jako załącznik do ustawy z roku 1919. Jest w niej jednak wizerunek herbu II RP (tymczasowego),  tak chętnie teraz przywoływany i odtwarzany.

tymczasowy herb RP z broszury Łozy 1921

Powyżej skan herbu z broszury Stanisława Łozy pt. „Godło i barwy Rzeczypospolitej Polskiej” uzyskany dzięki uprzejmości Pana Alfreda Znamierowskiego, znakomitego heraldyka.

Pytanie czy warto rozważać powrót do tymczasowego, jak by nie było, godła?

Komentarzy: 2

  1. Czytelnik
    21 kwietnia 2017

    Bardzo, bardzo ciekawy tekst. Odpowiedź na pytanie końcowe jest prosta: warto, jeśli jest dobry.