projekt Orli Dom


Andrzej-Ludwik Włoszczyński

Z ziemi włoskiej do Polski

31 sierpnia 2011

Skąd się wzięły orły piastowskie?

Grzebanie w materiałach źródłowych do historii Orła Białego natchnęło mnie do postawienia dość heretyckiego pytania – czy pierwsze orły piastowskie były piastowskie?
Zastanowiła mnie pewna mapka zawarta w książce A. Znamierowskiego „Insygnia, symbole i herby polskie” z lokalizacją używania symbolu orła na terenie Europy u początków heraldycznych. Mapka ma swoje źródło, o czym autor zapomniał wspomnieć, otóż oparta jest na mapce występowania symboli heraldycznych z biblii heraldyki „ Heraldry. Sources, Symbols and Meaning” autorstwa O. Neubecker, J.P. Brooke-Little

mapka z książki A. Znamierowskiego "Insygnia, symbole i herby polskie"

mapka z książki A. Znamierowskiego "Insygnia, symbole i herby polskie"

Z jednym zastrzeżeniem – na swojej mapce A. Znamierowski wprowadził dla Czech także orła, Przemyslidów tzw. płonąca orlica, czego nie pokazuje mapka z  „ Heraldry. Sources, Symbols and Meaning”,  ale też i historia lwa zaczyna się dość wcześnie - „tradycyjnymi barwami Czech są biel i czerwień. Pochodzą one z herbu ustanowionego w 1192 roku na którym w czerwonym polu był umieszczony lew o podwójnym srebrnym ogonie.” – zatem orzeł funkcjonował samodzielnie krótko.

Bo oto mamy pewien funkcjonujący schemat rysunku orła używanego przez różne państwa. Różnice są właściwie dwie, jedna to barwa -  różna dla każdego, druga różnica to elementy dodane w postaci półksiężyca lub opasek na piórach. I tu znów ciekawostkę, o ile orzeł śląski jest jedynym znakiem w którym występuje nałożony półksiężyc, o tyle w wypadku opasek mamy znów powielenia wzoru i to moim zdaniem na ciekawym obszarze obejmującym Cesarstwo i ziemie w jakiś sposób zależne.

Czy zatem owa unifikacja rysunku wynikała z naśladownictwa, czy też z nadania? Per analogiam nadaniu – włócznię św. Maurycego wraz z częścią gwoździa z Krzyża Pańskiego, a właściwie jej kopię, cesarz Otton III podarował Chrobremu na zjeździe gnieźnieńskim roku tysięcznego, ale jak wiemy ze źródeł dawał jej kopie także innym władcom. Czy zatem nie ma racji Długosz pisząc o nadaniu Chrobremu znaku orła przez cesarza? Może jednak ma. Wiem oczywiście że to okres przedheraldyczny i nie chodzi o tego znanego w kształcie piastowskiego orła na tarczy, ale wartało by prześledzić owo pojawienie się znaków heraldycznych o jednolitym rysunku właśnie pod kątem tej wcześniejszej unifikacji znaku orła, jeszcze jako znaku, nie herbu.
Czy, przenosząc to w czasy współczesne, mamy do czynienia z sytuacją licencjonowania wzoru z prawem do zmian kolorystycznych? Całkiem to logiczne mi się wydaje. Patrząc zaś na rozprzestrzenianie się, adaptowanie ideii i struktur państwowych, z modyfikowaniem do warunków miejscowych, zupełnie poprawne i dające wariant drugi – wzorowania się i adaptacji używanego już gdzie indziej symbolu w celu dorównania. Za takim też wariantem może przemawiać ilość i wygląd regaliów, jak i podobne ceremoniały koronacyjne. Miejmy bowiem jeszcze na uwadze czynnik przenoszący owe idee państwowe i ich wizualność czyli kościół z wypracowaną własną symboliką i kanonami.

Historycy przyjmują cezurę  pojawienia się Orła Białego, jako godła, na rok koronacji Przemysła II, ale to kwestia złożona powiązana z jednej strony z określeniem stanu państwowości (księstwo/królestwo), z drugiej odniesienia do heraldyki i pojawienia się barwy, z trzeciej strony kwestia przeistaczania się znaku rodowego w państwowy. Już jednak przed rokiem 1295 mamy pieczęć z koronowanym orłem i półksiężycem na szyi, z 1290 r. Niewątpliwy wzór orła śląskiego, ze zmianą wielkości i sytuowania półksiężyca, pojawił się jako manifestacja polityczna, do schedy po Probusie. Orły śląskie nazywamy piastowskimi i historycy zgodni są że były znakami rodowymi, zatem wywodziły się od orła pierwszych piastów, niezależnie jaką on miał formę w czasach przedheraldycznych. Czy zatem Przemysł II używając na pieczęci majestatycznej sformułowania o „przywracaniu znaków” nie miał aby na myśli tych wcześniejszych piastowskich z okresu przedheraldycznego? Bo na logikę jaki sens byłby pisać o przywracaniu znaków sprzed krótkiego okresu, jeszcze pamiętanych przez ludzi?

Czy możliwy jest taki oto scenariusz:
cesarstwo znak orła zaadaptowało z Rzymu, o czym mamy przekazy historyczne. Mieszko, a może i wcześniej, wzorem cesarstwa i dla manifestacji zaczął używać symbolu zrównującego jego państwo z cesarstwem. Tenże symbol, niejako wtórnie,  daje Chrobremu symbolicznie cesarz Otton III , jak swoją koronę, legitymizując wcześniejsze aspiracje, także w warstwie symboli. Analogię widzę właśnie w prezentacji politycznej Przemysła II, pokazania symboliki orła koronowanego na kilka lat przed koronacją, a później tylko jej usankcjonowanie aktem koronacji.

Zatem szlak wiódłby jak w hymnie – z ziemi włoskiej do Polski.

Jeden komentarz

  1. Krzysztof J. Guzek
    1 września 2011

    Bardzo interesujący tekst. oto zamierzchłe dzieje orła widziane okiem wytrawnego grafika – uciekające nieco heraldykom i sfragistykom. A ze diabeł siedzi w szczegółach – spojrzenie grafika przynosi bardzo ciekawe wnioski. Tak trzymać !