projekt Orli Dom


Krzysztof J. Guzek

Biało-czerwona z Orłem Białym* (1)

03 września 2011

Autor jest członkiem współzałożycielem  Polskiego Towarzystwa Weksylologicznego (afiliacja FIAV)

Część I: Na progu niepodległości …

Jaka flaga ?

To często powtarzające się pytanie na internetowych stronach. Najczęściej zadawane przez dyletantów nie mających elementarnej wiedzy o historii polskich flag państwowych. Mamy bowiem dwie flagi o barwach ułożonych w pas: biało-czerwoną
i biało-czerwoną z herbem Orła Białego pośrodku białego pasa:

Flagi państwowe III Rzeczypospolitej

Flagi państwowe III Rzeczypospolitej

Ba ! Radosna twórczość licznych producentów flag, tworzących weksylia przede wszystkim dla licznych rzesz kibiców (vide: małyszomania) spowodowała pojawienie się na weksylologicznym poletku nowej „flagi polskiej” – z herbem Orła Białego pośrodku płachty flagi – modo Szymon Kobyliński.

Kibic-flaga, flaga Pana Szymona – projekt 1989

Kibic-flaga i flaga Sz. Kobylińskiego – projekt 1989

Większość quasi-znawców flag polskich nie ma nie tylko pojęcia skąd wzięły się w Polsce aż dwie flagi państwowe, lecz także nie zna elementarnych zasad eksponowania tychże obydwóch flag. Stąd też wypisywane są różne bzdury, jak np. przez Alfreda Znamierowskiego, który po podniesieniu w początkach lat 90-tych flagi biało-czerwonej z godłem nad siedzibą Prezydenta Rzeczypospolitej opublikował-był na łamach ogólnopolskiego dziennika „Życie Warszawy” prześmiewczy tekścik pt. „Belweder pływa”, utożsamiając tą właśnie flagę wyłącznie z banderą handlową.

Ze względu na powyższe okoliczności przedstawiamy w bardzo ogólnym zarysie historię polskich weksyliów państwowych na przestrzeni około stu ostatnich lat. A nie była ona bynajmniej taka prosta, jak dyletantom – i weksylologicznym oseskom – ona się wydaje.

Jeszcze przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości trwały merytoryczne spory co do wzorów flag państwowych przyszłej Odrodzonej Rzeczypospolitej. Najbardziej znane są w literaturze przedmiotu dwie propozycje z 1917 r. – Franciszka Kamockiego i Adama Chmiela.

Propozycje F. Kamockiego i  A. Chmiela z 1917 r. – rekonstrukcja barwna KJG 1991

Propozycje F. Kamockiego i A. Chmiela z 1917 r. – rekonstrukcja barwna KJG 1991

O ile w propozycji F. Kamockiego dominuje na płachcie o barwie czerwonej biały orzeł (rzecz jasna w koronie), zaś płachty zakończone są długim językiem: w jednym przypadku czerwonym, a w przypadku drugim biało-czerwonym, o tyle w projekcie A. Chmiela widzimy znamienne wyeksponowanie dwóch rodzajów narodowych weksyliów – górne przedstawiające w polu czerwonym ukoronowanego orła białego, natomiast dolne utworzone z barw białej i czerwonej, ułożonych w pas, będące – jak to celnie i lapidarnie ujął Prof. Stefan K. Kuczyński – „… kolorystyczną syntezą herbu Orła Białego.”.

Adam Chmiel nadał tymże dwóm swoim projektom konkretne nazwy: flaga z orłem została określona jako flaga Polski, natomiast biało-czerwona – jako flaga polska. Znamienne, że zastosowane tu nazewnictwo jakby determinowało zakres funkcji owych weksyliów i – jak się wydaje – jest wielce prawdopodobne, iż koncepcja A. Chmiela wywarła zasadniczy wpływ na ostateczny wygląd oficjalnych weksyliów Odrodzonej Rzeczypospolitej.

Zwróćmy przy okazji uwagę, że na powyższych projektach weksyliów widoczne są bardzo różne wizerunki orła – bowiem na polu ustalenia wzoru orła w przyszłym godle państwowym Odrodzonej Rzeczypospolitej trwały może bardziej namiętne spory niż na flagowej łączce (vide: KJG „U zarania II Rzeczypospolitej”, www.weksylologia.pl ).

Sporo zamieszania w wizerunku przyszłych flag państwowych wprowadziła w 1914 r. proklamacja odezwy do narodu polskiego, wydana przez wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza, zapowiadająca swobody narodowe. Rozpowszechniona została w postaci kart pocztowych z treścią umieszczona pod flagą czerwono-białą, a więc o odmiennym dla polskich tradycji porządkiem barw.

Odezwa Mikołaja Mikołajewicza z 1914 r. i pocztówka patriotyczna

Odezwa Mikołaja Mikołajewicza z 1914 r. i pocztówka patriotyczna

Powyższy sposób prezentacji polskiej symboliki narodowej znalazł swoje naśladownictwo – ale nie tylko z tego powodu – w wydawanych przed odzyskaniem niepodległości pocztówkach patriotycznych. Oto w czasach istnienia c.k. Austro-Węgier przypisana była od 1890 r. Galicji – zgodnie z zasadami heraldyki i weksylologii austriackiej – flaga czerwono-biała.

Flagi Galicji: (a) 1840-1890 i (b) 1890-1918

Flagi Galicji: (a) 1840-1890 i (b) 1890-1918

Taka flaga Galicji widnieje na barwnej planszy wśród flag prowincji austriackich w „Meyers Taschenbuch Lexicon” z 1905 r.

Gwoli spełnienia kronikarskiego obowiązku wspomnijmy, iż w zamierzchłej przeszłości, bo w 1864 r. ustanowiono banderę dla mającej operować na Morzu Czarnym powstańczej floty polskiej, która jednak nigdy nie powstała.

Bandera powstańczej floty polskiej z 1864 r.

Bandera powstańczej floty polskiej z 1864 r.

Było to weksylium utworzone z dwóch pasów – białego i amarantowego 1 – z herbem (z Orłem Białym, litewską Pogonią i św. Michałem Archaniołem – patronem Rusi Kijowskiej w godle) umieszczonym na białym pasie 2.

Tymczasem trwały w kręgach oficerów marynarki gorące, merytoryczne spory o ostateczny wzór bandery dla marynarki polskiej; ścierały się bardzo różne koncepcje, w których jednakże dominowały barwy czerwona i biała.

Wybrane projekty bander dla Marynarki Polskiej z lat 1918-1919 – rekonstrukcja barwna KJG 1988

Wybrane projekty bander dla Marynarki Polskiej z lat 1918-1919 - rekonstrukcja barwna KJG 1988

Winieta czasopisma „Bandera Polska” z rysunkiem bandery projektu W. Nałęcza

Winieta czasopisma „Bandera Polska” z rysunkiem bandery projektu W. Nałęcza

Publicznie prezentowana była także koncepcja wzoru bandery, która wyszła ze środowiska oficerów marynarki wojennej c.k. Austro-Węgier – o odmiennym dla polskich tradycji narodowych porządku barw czerwono-białych:

Bandera projektu płk. marynarki Bogumiła Nowotnego z 1919 r. – rekonstrukcja barwna KJG 1989

Bandera projektu płk. marynarki Bogumiła Nowotnego z 1919 r. – rekonstrukcja barwna KJG 1989

Zauważmy, że na projekt ówczesnego d-cy Marynarki Polskiej B.Nowotnego zasadniczy wpływ miały austriackie zasady heraldyki – gdzie barwa tła była nadrzędną (vide: flaga Galicji) nad barwą godła, oraz obyczaje weksylologiczne, bowiem flagi biało-czerwone bądź czerwono-białe z herbem pośrodku płachty flagi były i są do dzisiejszego dnia niesłychanie często spotykane wśród austriackich weksyliów municypalnych (vide: flagi landu Vorlarlberg i Wiednia).

Flagi austriackie: (a) – flaga Landu Vorlalrberg i (b) – flaga Wiednia.

Flagi austriackie: (a) – flaga Landu Vorlalrberg i (b) – flaga Wiednia.

W Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie zachował się do dzisiejszego dnia jeden egzemplarz bandery wg projektu B. Nowotnego w formie chorągwi, a więc z płachtą przytwierdzoną do drzewca.

Również i Czesi mieli swój znaczący wpływ na ostateczny wygląd zasadniczych weksyliów Odrodzonej Rzeczypospolitej.

Oto 18 pażdziernika 1918 r. (a więc tuż przed ogłoszeniem przez Polskę 11 listopada niepodległości !) przebywający z oficjalną wizytą w USA prezydent Czechosłowacji Masaryk polecił na swej siedzibie w Nowym Jorku podnieść flagę biało-czerwoną w pas (sic !) – historyczne weksylium Czechów, wywodzące się od białego lwa w czerwonym polu – jako oficjalną flagę państwową.

Zauważmy, że flaga ta pełniła funkcje znaku państwowego Czechosłowacji do 1920 r. – bowiem i u Czechów były nie mniej niż w Polsce ostre spory o ostateczny wzór państwowej flagi – tj. do czasu wprowadzenia na biało-czerwoną flagę niebieskiego trójkąta na licu przydrzewcowym.

Niektóre projekty flagi państwowej dla Czechosłowacji z lat 1918-1920

Niektóre projekty flagi państwowej dla Czechosłowacji z lat 1918-1920

Przyjęcie w 1920 r. oficjalnego wzoru flagi państwowej Czechosłowacji jakby zamyka okres, w którym kształtowały się ostatecznie wzory państwowych weksyliów Odrodzonej Rzeczypospolitej.

Flaga państwowa Czechosłowacji 1920 – 2000 i Czech od 2002 r.

Flaga państwowa Czechosłowacji 1920 – 2000 i Czech od 2002 r.

W efekcie prowadzonych sporów i prac specjalnej komisji w dniu 31 sierpnia 1919r. Sejm Ustawodawczy przyjął przedłożenie rządowe jako ustawę „O godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej”.

_______________
Orzeł Biały to nazwa własna herbu – godła Rzeczypospolitej.
1 Amarant to barwa z grupy fioletów (nie występująca w naturze), a nie – jak często jest to mylnie przedstawiane – z grupy czerwieni. Dość przypadkowo zaplatała się ona w dzieje polskich barw narodowych.
2 W dziejach polskich weksyliów narodowych była to pierwsza flaga o barwach biało -„czerwonych” ułożonych w pas. Nie ma jednak wzoru tej flagi, znamy ją jedynie zdość enigmatycznego opisu – stąd nie wiemy, czy herb widniejąy na prezentowanym wzorze 9zrekonstruowanym przez Prf. Stefana K. Kuczyńskiego), z umieszczonym na białym pasie, odpowiada koncepcji autorów wzoru;być może, iż herb ten był umieszczony w tzw. polu sercowympłachtyflagi, czyli na granicy linii rozgraniczającej dwa pasy barw.

Komentarzy: 3

  1. Maciej
    3 września 2011

    Andrzeju, jestem pełen podziwu dla Twojej wiedzy i misji edukacyjnej. Myślę, że warto to wszystko zebrać w jedno miejsce i popularyzować. Myślałeś o tym? Jeśli jeszcze nie, to służę pomocą.

    • Macieju, dokładnie to zamierzam, zebrać wszystko co się da, także oprócz mojego pokazać inne opracowania i stylizacje orła, słowem stworzyć źródło i modę na orła :) , czego może ze skromności i niezapeszania nie sformułowałem tak dobitnie w założeniach ;)
      Zapraszam Cię do współpracy, bardzo serdecznie.

      PS – małe sprostowanie co do wiedzy – powyższy artykuł o biało-czerwonej jest autorstwa Krzysztofa J. Guzka
      Pozdrawiam
      alw

  2. [...] Sprawa druga to stosowanie czystej czerwieni, jakakolwiek by ona nie była, vide „Niestała czerwień”. Autor widać nie ma świadomości, iż w dawnych czasach stosowano po pierwsze chorągwie, nie flagi, i proporce. Te pierwsze były królewskimi i zapewniam stać było właściciela na dużo więcej niź karmazyn, także na złote hafty.  Zatem nie było innych co by mogli używać, fundusze nie grały roli. Co do proporców, i tak nie występujących powszechnie, jak teraz flagi, bywało różnie. Tak więc jeśli był uprawniony tylko jeden do jej posiadania, czyli król, to kto niby miał te flagi, wówczas nieznane sobie taniej robić? Flaga jako skrót symboliczny, samych barw, pojawiła się w wieku XIX, w epoce uprzemysłowienia i barwników sztucznych. Zatem autor komentarza wie, że dzwonią, ale, nie wie gdzie. Polecam artykuł Krzysztofa j. Guzka, heraldyka i weksylologa, „Biało-czerwona z Orłem Białym&#8221…. [...]